Мұраға немесе сыйға алған мүлікті сатқан кезде салық қалай есептеледі?
25 миллион теңгеге пәтер сатып алып, оны 32 миллион теңгеге саттыңыз ба? Немесе кезінде өзіңіз сатып алған бағаңыздан қымбатырақ төлеуге дайын тұрған сатып алушыны таптыңыз ба? Мәміле сәтті көрінгенімен, тапқан ақшаның бір бөлігін мемлекетке аударуға тура келуі мүмкін. 2026 жылдан бастап Қазақстанда жылжымайтын мүлік саудасынан түсетін кіріске салынатын салық ережелері өзгерді. Нақты мысалдар арқылы кімнің салық төлеуге міндетті екенін, кімнің салықтан босатылатынын және мүлікті сатқаннан кейін не істеу керектігін түсініп көрейік.
Мемлекеттік кірістер департаменті түсіндіргендей, салық мүліктің құнына, иелік ету мерзіміне және меншік құқығының тіркелген күніне байланысты болады.
Мұнда қарапайым ереже қолданылады. Егер адам мүлікті сатып алған бағасынан қымбатқа сатса, онда құн өсімінен түскен кіріс пайда болуы мүмкін. Бірақ салық мәміленің барлық сомасынан емес, тек пайдадан есептеледі.
Пәтерді 25 миллионға сатып алып, 32 миллионға саттық. Қанша төлеу керек?
Қазақстандық 2026 жылы пәтерді 25 млн теңгеге сатып алды делік. Он айдан кейін жылжымайтын мүлік бағасы өсіп, ол оны 32 млн теңгеге сатты.
Мәміле арқылы 7 млн теңге табуға мүмкіндік туды. Барлық 32 миллион емес, дәл осы сома ғана салық салуға жатады. 10% мөлшерлеме бойынша мемлекетке 700 мың теңге аудару қажет болады.
Алайда, егер иесі пәтерді бастапқы бағасымен немесе одан арзанға сатқан болса, құн өсімінен түскен кіріс пайда болмас еді. Сәйкесінше, сатылымнан салық төлеудің де қажеті жоқ болар еді.
Пәтерді қашан сатса, салық төлемейді?
Міне, ең қызықты жері осыдан басталады. 2026 жылдан бастап сатылымнан түскен пайда жеке табыс салығынан босатылатын тұрғын үйге иелік ету мерзімі бір жылдан екі жылға дейін ұзартылды. Енді бұрын ресімделген жылжымайтын мүлік үшін өтпелі ережелер қарастырылады.
-
Меншік құқығы 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін тіркелген. Пайдадан алынатын салық, егер тұрғын үй меншікте бір жылдан аз уақыт болса туындайды.
-
Меншік құқығы 2026 жылғы 1 қаңтардан кейін тіркелген. Пайдадан алынатын салық тұрғын үйге екі жыл иелік етпей тұрып сатқан жағдайда туындайды.
Адам пәтерге меншік құқығын 2025 жылы тіркеді делік. Егер 2026 жылы сатқан сәтке дейін тіркелген күннен бастап кем дегенде бір жыл өтсе, құн өсімінен алынатын салықты төлеу талап етілмейді.
Ал 2026 жылы пәтер ресімдеген сатып алушы үшін мұндай босатуға қол жеткізу үшін екі жылдық мерзімді күту қажет.
Бұл тұрғын үйлерге, пәтерлерге, саяжайларға, гараждарға, тұрақ орындарына, қоймаларға және жеке қосалқы шаруашылық объектілеріне қатысты.
Жеке тұрғын үй құрылысына, саяжайларға, жеке қосалқы шаруашылыққа, гараждар мен тұрақтарға арналған жер учаскелері үшін де осындай тәртіп көзделген.
Есеп айырысу меншік құқығын мемлекеттік тіркеу күннен басталады. Сондықтан мәмілені жоспарлау кезінде кілттерді алған немесе іс жүзінде қоныстанған күнді емес, құжаттарды тексерген жөн.
Бірақ иелік ету мерзімі салықтан құтқармайтын жылжымайтын мүліктер де бар
Коммерциялық жылжымайтын мүлікті сатқан кезде басқа ережелер қолданылады. Мысалы, егер адам дүкенге, кеңсеге немесе қоймаға иелік етіп, оны пайдамен сатса, бұл объектінің меншікте қанша жыл болғанына қарамастан салық пайда болуы мүмкін.
Қазақстаннан тыс жерлердегі жылжымайтын мүлік үшін де осындай тәртіп қарастырылған.
Сондықтан екі жылдық ережені кез келген ғимараттар мен жер учаскелеріне автоматты түрде таратуға болмайды.
Ал егер көлік сатылса ше?
Көлікті 10 млн теңгеге сатып алып, сегіз айдан кейін 12 млн теңгеге сатты делік. Айырмашылық 2 млн теңгені құрады, ал 10% мөлшерлеме бойынша салық 200 мың теңгені құрайды.
Алайда, егер сол көлік бір жыл немесе одан да көп уақыт бойы меншікте болса, оны сатудан түскен пайдадан салық туындамайды.
Бұл ереже Қазақстанда тіркелген көлік құралдарына қатысты. Шетелдік тіркеудегі көліктер, әуе және теңге кемелері үшін иелік ету мерзімінің маңызы жоқ. Оларды сатудан түскен пайда иесіне қанша уақыт бұрын тиесілі болғанына қарамастан салыққа тартылуы мүмкін.
Пәтерді сыйға немесе мұраға алдыңыз. Енді не болады?
Жылжымайтын мүліктің барлығы бірдей сатып алу арқылы адамдардың қолына түспейді. Біреу пәтерді ата-анасынан алады, біреуге тұрғын үй мұраға қалады.
Бірақ егер меншік иесі сатып алуға бір теңге де жұмыспасa, пайданы қалай есептеу керек?
Салық кодексі арнайы ережелерді қарастырады.
-
Егер пәтер мұраға қалса, меншік құқығы туындаған күндегі оның нарықтық бағасы бастапқы құн болып саналады. Растау үшін тәуелсіз бағалаушының есебі қажет болады.
-
Жеке тұлғалардың мүлік салығының объектісі болып табылатын жылжымайтын мүлікті сыйға тарту кезінде есептеу басқаша жүргізіледі. Негізге меншік құқығы туындаған жылдың 1 қаңтарында мүлік салығын есептеу үшін айқындалған бағалау құны алынады.
Сыйға тартылған пәтердің де жаңа иесі оған еш төлемесе де, салықтық есеп үшін құны болатыны шығады.
Мұндай тұрғын үйді сатқан кезде иелік ету мерзімін де ескеру қажет. Егер ол заңда белгіленгеннен аз болса және сату бағасы бастапқы құнынан асып кетсе, салық пайда болуы мүмкін.
Өтеусіз алынған көліктер үшін бастапқы құнды анықтаудың жеке тәртібі қарастырылған. Сондықтан сыйға тартылған немесе мұраға алынған көлікті сату кезінде есептеуді оны алу тәсілін ескере отырып жүргізу қажет.
Салық 15% құрауы мүмкін. Бұл кімге қатысты?
2026 жылдан бастап Қазақстанда жеке табыс салығының прогрессивті шкаласы жұмыс істейді.
Салық салынатын кірістің белгіленген шегіне дейін 10% мөлшерлеме қолданылады. 2026 жылы бұл шек 8 500 айлық есептік көрсеткішті немесе 36 762 500 теңгені құрайды.
Егер күнтізбелік жылдағы салық салынатын кіріс көрсетілген сомадан асып кетсе, асып кеткен сомадан 15% мөлшерлеме бойынша салық есептеледі.
Мысалы, егер қарастырылатын салық салынатын кіріс жылына 40 млн теңгені құраса және есеп үшін тек осы сома алынса, алғашқы 36 762 500 теңге 10% мөлшерлемемен, қалған 3 237 500 теңге 15% мөлшерлемемен салыққа тартылады.
Мұндай мысалдағы салықтың жалпы сомасы 4 161 875 теңгені құрайды.
Бұл жерде шек әрбір мәмілеге бөлек емес, күнтізбелік жыл үшін салық салынатын кіріске қатысты. Сондықтан басқа салық салынатын кірістер болған жағдайда қорытынды есеп өзгеше болуы мүмкін.
Пәтерді 2026 жылы саттыңыз. Салық органына қашан бару керек?
Жылжымайтын мүлікті немесе көлікті сатқаннан кейін салық салынатын кіріс пайда болса, азамат салықты өзі есептеп, мемлекет алдында есеп беруі тиіс.
Бұл үшін келесі тәртіп көзделген:
-
2027 жылғы 15 қыркүйекке дейін 270.00-нысаны бойынша кірістер мен мүлік туралы декларацияны тапсыру қажет.
-
2027 жылғы 25 қыркүйекке дейін есептелген жеке табыс салығын төлеу қажет.
-
Декларацияны салық төлеушінің кабинеті, e-Salyq Azamat қосымшасы арқылы немесе тұрған немесе болатын жері бойынша мемлекеттік кірістер органына қағаз жүзінде тапсыруға болады.
Бұл мерзімдер 2026 жылы алынған кірістерге қатысты. Егер адам мүлікті 2027 жылы сатса, сәйкес мәміле бойынша 2028 жылы есеп беруге тура келеді.
Егер сатудан түскен пайда болмаса немесе мүлік салықтан босату үшін жеткілікті ұзақ уақыт бойы меншікте болса, тек осы себеп бойынша декларация тапсыру міндеті туындамайды.
Сатқаннан кейін қандай құжаттарды лақтыруға болмайды?
Ақша алынғаннан кейін және жаңа иесі мүлікті өз атына тіркегеннен кейін де сатып алу-сату шартын сақтап қойған дұрыс.
Пәтер немесе көлік үшін қанша төлегенін растауға мүмкіндік беретін бастапқы құн туралы құжаттар. Онсыз салық салынатын кірісті есептеу кезінде қиындықтар туындауы мүмкін.
Мұраға қалған мүлік үшін бағалау есебі қажет болуы мүмкін, ал сыйға тартылған жылжымайтын мүлік үшін құнды растаудың арнайы ережелері қолданылады.
Салық органдары декларация тапсыру және салық төлеу мерзімдерін бұзу ескертуге, айыппұл салуға немесе өсімпұл есептеуге әкеп соғуы мүмкін екенін еске салады.
Сондықтан тұрғын үйді немесе көлікті пайдамен сатар алдында үш жағдайды алдын ала анықтап алған жөн: меншік құқығы қашан тіркелген, бұл мүлік үшін қандай иелік ету мерзімі қарастырылған және сату бағасы бастапқы құнынан қаншалықты асады.
Кейде бірнеше күн айырмашылығы салық төлеуге жүздеген мың теңге беру керек пе, әлде барлық пайда сатушыда қала ма, соны анықтай алады.