Каспий теңізінің солтүстік бөлігінде, Құлалы аралына жақын жерде шағын жаңа арал пайда болды, деп хабарлайды Astana TV Lada.kz-ке сілтеме жасап.
Khaleej Times басылымын ақпаратыега, Каспий теңізінің солтүстік бөлігіне жасалған жуырдағы әуеден түсірілім кезінде жаңа құрлық аумағы анықталды. Су деңгейінің төмендеуіне байланысты теңіз түбі біртіндеп ашылып, жаңа аралдар мен құрлық аумақтарын қалыптастырып жатыр. Аэрофототүсірілімге қатысқан эколог әрі белсенді Данияр Ақымжановтың айтуынша Құлалы аралы маңындағы мұндай нысан жалғыз емес. Соңғы төрт-бес жылда мұнда бірнеше жаңа арал пайда болған. Олардың кейбірінің ұзындығы шамамен бір шақырымға, ені 200–300 метрге жетеді. Кейбір учаскелерде өсімдіктер пайда болған, сондай-ақ жабайы қабандар мен қасқырлар байқалған. Сонымен қатар мамандар барлық жаңа аралдардың міндетті түрде сақталып қалмайтынын атап өтеді. Олардың одан арғы тағдыры толқындарға, желге, теңіз түбінің рельефіне және Каспий деңгейінің өзгеруіне байланысты. Кейбір учаскелер ұлғайып, материкпен қосылуы немесе қайтадан су астында қалуы мүмкін. Каспий теңізінің таяз сулы солтүстік және солтүстік-шығыс бөліктерінде, оның ішінде Қазақстан жағалауында, су деңгейінің төмендеуі ерекше байқалады.
Каспий теңізінің Қазақ ғылыми-зерттеу институтының бақылау деректеріне сәйкес, 1996-2025 жылдар аралығында аталған сектордағы су деңгейі шамамен 2,45 метрге төмендеді. Құлалы аралындағы мониторинг станциясында 2026 жылдың шілде айында судың орташа деңгейі минус 29,42 метрді құрады. Бұл бақылау кезеңіндегі ең төменгі көрсеткіш болды. Ғалымдар Солтүстік Каспийдің тереңдігі шағын, әрі түбінің бедері көлбеу болатынын атап өтеді. Сондықтан су деңгейінің бірнеше метрге төмендеуінің өзі жағалау сызығының айтарлықтай кейін шегінуіне әкелуі мүмкін. Соңғы спутниктік зерттеулер деректеріне сәйкес, 2016 жылдан 2025 жылға дейін Каспийдің солтүстік-шығыс бөлігінің кейбір аудандарында Қазақстанның жағалау сызығы 20 километрден астамға шегінген.
Каспий теңізі — тұйық су айдыны, оның Дүниежүзілік мұхитқа табиғи шығар жолы жоқ. Судың негізгі бөлігі оған өзендермен және атмосфералық жауын-шашынмен келіп, негізінен булану арқылы кетеді. Каспийге құятын өзен ағынының айтарлықтай бөлігін қамтамасыз ететін Еділ өзені (Волга) шешуші рөл атқарады. Соңғы жылдардағы зерттеулер өзендердің жалпы ағынының, оның ішінде Еділ өзені ағысының азаюына байланысты қысқаруын көрсетіп отыр. Климаттың өзгеруі қосымша фактор болып отыр. Температураның жоғарылауы теңіз бетінен буланудың артуына әкеп соғады, деп атап өтеді ғалымдар.
Ғалымдардың айтуынша, су балансына адам іс-әрекеті де әсер етеді. Атап айтқанда, бөгеттер мен су қоймаларын тұрғызу, ауыл шаруашылығы жерлерін суару және Каспийге құятын өзендер алабындағы суды пайдаланудың өзге де түрлері. Осылайша, ғалымдар Каспий деңгейінің төмендеуін бір ғана себеппен емес, климаттық өзгерістер мен антропогендік әсердің жиынтығымен байланыстырады. Каспий теңізі Аралдың тағдырын қайталауы мүмкін бе Каспий теңізінің деңгейі өзінің бүкіл тарихында өзгеріп келген. Атап айтқанда, 1930 жылдардан 1977 жылға дейін ол шамамен үш метрге төмендесе, одан кейінгі екі онжылдықта шамамен 2,5 метрге көтерілді. Алайда, қазіргі жағдай климаттың өзгеруі мен адам әрекетінің ықпалына байланысты мамандарды ерекше алаңдатып отыр. Ғалымдардың пайымдауынша, Каспий толығымен жоғалып кетпеуі тиіс. Теңіздің орталық және оңтүстік бөліктері солтүстік бөлігінен әлдеқайда терең. Бұл ретте Солтүстік Каспий ерекше қауіп аймағында орналасқан. Су деңгейінің одан әрі төмендеуі мұнда теңіз түбінің үлкен аумақтарының жалаңаштануына және жағалау сызығының едәуір өзгеруіне әкелуі мүмкін. Каспий итбалығы қауіп астында Ғалымдар су деңгейінің өзгеруі Каспийдің географиясына ғана емес, оның экожүйесіне де әсер ететінін атап өтеді. Каспий теңізінде Каспий итбалығы мекен етеді – бұл Каспийдің жалғыз теңіз сүтқоректісі әрі жойылу қаупі төнген түр.
Су деңгейінің төмендеуі жануарлардың үйреншікті мекендеу орындарын өзгертеді. Итбалықтар демалу, түлеу және көбею үшін пайдаланатын кейбір аралдар судың тартылуына байланысты ұлғайып, құрлықпен қосылуы мүмкін. Бұл жануарларды табиғи оқшауланудан айырып, оларды адамдар мен жердегі жыртқыштарға осал етеді. Мамандардың айтуынша, жылы қыстар да қосымша қауіп тудырады, себебі олар Каспий итбалықтарына көбею үшін қажетті мұздың тұрақтылығына әсер етеді.
Су деңгейінің өзгеруі бекіре тұқымдас балықтардың мекендеу орындарына сулы-батпақты алқаптарға және Каспийдің басқа экожүйелеріне де әсер етуі мүмкін Жағалаудағы қалалар мен инфрақұрылымның болашағы Мәселе табиғатпен ғана шектелмейді. Каспий теңізі бес мемлекеттің, яғни Қазақстан, Ресей, Әзербайжан, Иран және Түрікменстанның жағалауын жуады. Каспий теңізінің таяздануы порттарға, кеме қатынасына және балық шаруашылығына да қауіп тудырады. Жағалау сызығы шегінген сайын, бұрынғы су деңгейін ескере отырып салынған инфрақұрылым кеме жүзетін учаскелерден тым алыс қалуы мүмкін. Су деңгейінің төмендеуі балық шаруашылығына және сулы-батпақты алқаптарға да ықпал етуі мүмкін. Зерттеушілердің ескертуінше, Каспий теңізі деңгейінің 5-10 метрге төмендеуі маңызды экожүйелердің жұмысын елеулі түрде бұзып, миллиардтаған долларға бағаланатын азаматтық және өнеркәсіптік инфрақұрылымға қауіп төндіруі мүмкін.
