Қазақстанда ақаулы лифтілерге қатысты оқиғалар алғаш рет болып отырған жоқ. Соңғы жылдары лифт апаттарынан адамдар жарақат алған, кей жағдайда қаза болған оқиғалар да тіркелді. 2024 жылдың қазан айында Қарағандыда лифт құлап, екі жұмысшы қаза тапты. 2025 жылдың қарашасында Астанада лифт шахтасында жұмыс жүргізу кезінде бір адам қаза болып, екі адам жарақат алды. 2024 жылдың мамырында Семейде лифт кабинасының құлауы салдарынан алты жолаушы жарақаттанды, деп хабарлайды Astana TV Azattyq Rýhy -на сілтеме жасап.
Енді осындай жағдай Атырауда болды. 2026 жылғы 5 қазанда төрт адам отырған лифт кабинасы үшінші қабаттан апатты жағдайда төмен түскен. Бақытымызға орай, жолаушылардың ешқайсысы зардап шеккен жоқ. Үш адам тексерілу үшін ауруханаға жеткізілді, ал бір адам медициналық көмектен бас тартқан.
Azattyq Rýhy тілшісі Қазақстанда лифтілер қаншалықты жиі тексерілуі керек, олардың техникалық жағдайына кім жауап береді және соңғы куәландырудың қашан жүргізілгенін қайдан білуге болатынын анықтады.
Лифт қауіпті техникалық құрылғы болып саналғанымен, сонымен бірге көпқабатты үйдің ортақ мүлкінің құрамына кіреді.
ҚР ТЖМ Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитетінің төрағасы Рашид Дубаевтың айтуынша, көпқабатты үйдегі лифтінің иесі - ОСИ немесе КСК.
«Лифтінің иесі қағидалардың 111-тармағында көрсетілген нормаларды, сондай-ақ «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңның 72-бабы 1-тармағының 6) тармақшасын немесе қағидалардың 112-тармағын ескере отырып, лифтіні жарамды күйде ұстауды және қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз етуге тиіс», - деді ол.
Сондай-ақ үйде лифтіні пайдалануға, оған техникалық қызмет көрсетуге және жөндеуге жауапты адамдар тағайындалуы керек. Бұл қызметкерлер тиісті оқудан өтіп, білімін тексеруден өткізуі тиіс.
Қауіпсіз жұмыстарды жүргізуге жауапты тұлғалардың білімін кезекті тексеру кемінде 12 айда бір рет өткізіледі. Бұл талап жүк көтергіш механизмдерді пайдалану кезіндегі өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету қағидаларында қарастырылған.
Сонымен қатар ОСИ немесе КСК барлық жұмысты өздері атқаруға міндетті емес. Лифтіні техникалық қызмет көрсету және жөндеу үшін мамандандырылған, тиісті аттестаты бар ұйымды жалдауға болады.
Бұл ретте шартта әр тараптың міндеттері нақты көрсетілуі керек. Яғни сервистік компанияның болуы барлық жауапкершілік автоматты түрде соған өтеді дегенді білдірмейді.
Елді мекендердегі лифтілердің қауіпсіз пайдаланылуын жергілікті атқарушы органдар, соның ішінде тұрғын үй инспекциясы бақылайды. Олар көпқабатты үйлердің ортақ мүлкіне жататын лифтілердің жарамды күйде ұсталуын қадағалайды.
Алайда Рашид Дубаевтың айтуынша, мемлекеттік бақылауды лифтіні техникалық қызмет көрсету және техникалық куәландыру рәсімдерімен шатастырмау керек.
«Мемлекеттік орган белгіленген қауіпсіздік талаптарының сақталуын тексереді. Ал техникалық куәландыру нақты лифтінің техникалық жағдайын және оны әрі қарай қауіпсіз пайдалануға болатынын бағалауға бағытталған. Мемлекеттік бақылау мен лифтіні мерзімдік техникалық куәландыру - екі бөлек рәсім. Олардың бірінің жүргізілгенін растайтын құжат екіншісінің де өткізілгенін автоматты түрде білдірмейді», - деді ол.
Лифтілерді, эскалаторларды, траволаторларды және мүгедектігі бар адамдарға арналған көтергіштерді монтаждау, техникалық қызмет көрсету, техникалық диагностикалау, техникалық куәландыру және жөндеу жұмыстарын жүргізетін ұйымдардың өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында тиісті аттестаты болуы тиіс.
Тік көлік саласында он жылдан астам кәсіби тәжірибесі бар сарапшы Данияр Идрис техникалық қызмет көрсету мен техникалық куәландырудың екі түрлі рәсім екенін атап өтті.
«Техникалық қызмет көрсету мамандандырылған сервистік ұйым тарапынан тұрақты түрде жүргізіледі және жабдықтың жарамды әрі қауіпсіз күйде болуын қамтамасыз ету үшін қажет. Ал техникалық куәландыру кезінде лифтінің техникалық жағдайы, оның механизмдері мен қауіпсіздік құрылғыларының жұмысы бағаланады», - дейді ол.
Маманның айтуынша, куәландыру кезінде тек лифт кабинасы ғана тексерілмейді. Жабдықтың конструкциясына қарай маман кабина мен шахта есіктерінің, құлыптар мен қауіпсіздік құрылғыларының, лебедка мен тежегіш жүйесінің, тарту элементтерінің, басқару жүйесінің, сигнализация мен жарықтандырудың және басқа да элементтердің жағдайы мен жұмысын бағалайды.
Алайда тексеру мұнымен аяқталмайды. Лифтінің құжаттары да қаралады. Ең алдымен жабдықтың паспорты, бұған дейін жүргізілген техникалық куәландыру туралы мәліметтер және оны пайдалану мен техникалық қызмет көрсетуге қатысты құжаттар тексеріледі.
«Куәландыру нәтижесі бойынша тиісті акт жасалады. Ал рәсімнің жүргізілгені, оның нәтижелері және келесі куәландыру мерзімі туралы ақпарат міндетті түрде лифтінің паспортына енгізіледі», - дейді сарапшы.
Қолданыстағы өнеркәсіптік қауіпсіздік қағидаларына сәйкес, пайдаланылып жүрген лифтіні мерзімдік техникалық куәландыру кемінде жылына бір рет жүргізілуі тиіс.
Данияр Идрис жыл сайынғы куәландыру лифтіні тұрақты техникалық қызмет көрсетуден босатпайтынын атап өтті.
«Лифт пайдаланудың барлық кезеңінде тұрақты түрде техникалық қызмет көрсетуден өтуі керек. Бұл жұмыстардың мерзімділігі мен тәртібі өндірушінің талаптары, техникалық құжаттамасы және сервистік ұйыммен жасалған шарт талаптары арқылы айқындалады. Ал егер лифт жаңа болса немесе реконструкциядан өткен болса, оны пайдалануға бермес бұрын толық техникалық куәландыру жүргізілуі қажет», — деп толықтырды ол.
Маман бұған дейін хабарлағандай, кезекті техникалық куәландырудың мерзімі нақты лифтінің паспортында көрсетіледі. Сондықтан белгіленген мерзім өтіп кеткеннен кейін кезекті міндетті куәландырудан өткізбей лифтіні пайдалануға қатаң тыйым салынады.
Бұл ретте кезекті куәландыру мерзімін жабдықтың пайдалану мерзімімен шатастырмаған жөн.
Сарапшының айтуынша, тұрғын лифтінің жағдайы туралы ақпаратты тек ОСИ төрағасынан немесе қызмет көрсететін компаниядан ауызша сұраумен шектелмеуі керек. Техникалық куәландырудан өткенін растайтын құжаттар тұрғынның сұрауы бойынша ұсынылуы тиіс.
«Мерзімдік техникалық куәландырудан өткенін растайтын негізгі құжаттар - лифтіні мерзімдік техникалық куәландыру актісі және тиісті жазбасы бар лифтінің паспорты. Паспортта техникалық куәландырудың жүргізілгені, оның нәтижелері және келесі тексеру мерзімі туралы ақпарат болуы керек», — дейді Данияр Идрис.
Сондықтан пәтер иесі ОСИ-ге, КСК-ға немесе үйді басқарудың басқа субъектісіне жүгініп, лифтіні пайдалану және оған техникалық қызмет көрсетуге қатысты құжаттарды ұсынуды сұрай алады.
Ал егер тұрғынды дәл мемлекеттік тексеру қызықтырса, тиісті ақпаратты әкімдіктен сұратуға болады.
2026 жылғы деректер өңірлердегі жағдайдың әртүрлі екенін көрсетеді.
Осы уақыт аралығында жергілікті атқарушы органдар 52 тексеру жүргізіп, 77 заң бұзушылық анықтаған. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы 15 хаттама толтырылып, 5 лифтінің пайдаланылуы тоқтатылған.
Заң бұзушылықтардың басым бөлігі Астанада анықталған.
Алайда бұл көрсеткіштерді қалалардың қауіпсіздік рейтингі ретінде қабылдау дұрыс емес. Себебі анықталған заң бұзушылықтардың саны жүргізілген тексерулердің санына тікелей байланысты. Оның үстіне бірқатар өңірде мүлде тексеру жүргізілмеген.
Лифтке қызмет көрсеткен немесе үйді басқарған ұйымды ғана жауапты деп біржақты айтуға болмайды.
Данияр Идрис атап өткендей, жауапкершілік оқиғаның себептері анықталғаннан кейін белгіленеді және болған жағдайға кімнің әрекеті немесе әрекетсіздігі себеп болғанына байланысты болады.
«2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасының заңнамасында қауіпті техникалық құрылғылардағы авариялар мен инциденттерді тергеп-тексеру тікелей қарастырылған. Тергеу барысында оқиғаның мән-жайы, техникалық және ұйымдастырушылық себептері, пайдалану талаптары мен өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарының бұзылуы анықталады», — дейді ол.
Бұл ретте лифтіні пайдаланудың бүкіл тізбегі тексеріледі:
Кейбір жағдайларда жабдықтың конструкциялық кемшіліктерінің болуы да бағалануы мүмкін.
«Егер апаттың себебі техникалық қызмет көрсетудің немесе жөндеудің тиісті деңгейде жүргізілмеуі екені анықталса, жауапкершілік осы жұмыстарға жауапты ұйымға немесе нақты тұлғаларға жүктелуі мүмкін. Ал мәселе лифтіні тиісті деңгейде ұстамауға немесе пайдалануға, бұрын анықталған бұзушылықтарды елемеуге не қажетті шараларды қабылдамауға байланысты болса, үй иесінің немесе оны басқару субъектісінің әрекеттері бағаланады», — деп толықтырды сарапшы.
Мысалы, техникалық қызметтің сапасыз көрсетілуі салдарынан трос тозса немесе зақымданса, ақау уақытында анықталып, жойылмаса немесе жөндеуден кейін лифт талаптарды бұза отырып қайта құрастырылса, тергеу барысында техникалық қызмет көрсету мен жөндеуге жауапты мамандардың әрекеті бағаланады.
Егер мәселе лифтіні күтіп ұстау мен пайдалануға байланысты болса, үй иесінің немесе үйді басқару субъектісінің әрекеттері тексеріледі. Мәселен, қажетті техникалық қызмет белгіленген мерзімде жүргізілмесе және анықталған ақаулар жойылмаса, бұл жұмыстарды кім ұйымдастыруы керек болғаны және қажетті шаралардың не себепті қабылданбағаны анықталады.
Мемлекеттік органдардың да жауапкершілігі қарастырылуы мүмкін. Егер әкімдік немесе тұрғын үй инспекциясы тексеру барысында бұзушылықтардың болғанын білгені, бірақ оларды жою үшін қажетті шаралар қабылдамағаны анықталса, жергілікті атқарушы органның және жауапты лауазымды тұлғалардың әрекеттері бағаланады.
Тұрғындар ОСИ-ден, КСК-дан немесе үйді басқару субъектісінен лифтінің паспортын, соңғы техникалық куәландыру актісін және жүргізілген техникалық қызмет көрсету туралы мәліметтерді сұрата алады.
Осы құжаттар арқылы лифтінің соңғы рет қашан тексерілгенін, оған кім қызмет көрсететінін және бұрын қандай да бір ақаулар анықталған-анықталмағанын білуге болады.
Сондықтан егер лифт дұрыс жұмыс істемей, әдеттен тыс дыбыстар шығара бастаса немесе есіктері дұрыс жабылмаса, күрделі ақау пайда болғанша күтудің қажеті жоқ.
Мәселе туралы дереу үйді басқаратын ұйымға хабарлап, лифтінің техникалық жағдайын тексеруді талап ету қажет.
